Creashock

Creashock

Hoe creativiteit werkt – Jonah Lehrer

NieuwsPosted by Dirk De Boe Sun, April 10, 2016 16:00:39


Een boek met deze titel laat je als innovatie- en creativiteitsexpert normaal geen vijf jaar liggen. Het verscheen in 2011, was nummer 1 op de bestsellerslijst van de New York Times en Lehrer was ook actief bij Wired, The New Yorker en The Wall Street Journal. Referenties genoeg om dit boek snel te bestellen. Eigenaardig genoeg was het een creativtiteitsvaardigheid of, in dit geval, een gebrek er aan, dat mij er van weerhield om het boek vroeger te lezen: uitstel van oordeel. Lehrer werd immers kort na het verschijnen van het boek beschuldigd van zelfplagiaat (het recupereren van vroeger geschreven en gepubliceerde artikels) en van fabricaat (hij bleek enkele van de quotes van Bob Dylan in het boek te hebben verzonnen). In Amerika wordt daarmee niet gelachen wat betekende dat hij ontslag nam of moest nemen bij bovenvermelde gerenommeerde uitgevers. Tot ik het boek begin dit jaar toch heb gekocht en gelezen. Blij daarvoor want het is een heel waardevol en interessant boek. Ik ben het, en zo hoort het met een goed boek, niet overal en altijd eens met de auteur. Een samenvatting:

Hoe de Swiffer ontstond

Het begint met een prachtig verhaal bij Procter & Gamble die op zoek waren naar een nieuw schoonmaakmiddel. De chemici van het bedrijf braken er maanden hun hoofd over tot ze de opdracht uiteindelijk aan het designbureau Continuum gaven. Die verlieten in eerste instantie de chemische piste en gingen mensen observeren terwijl ze aan het poetsen waren. De doorbraak kwam er toen ze een vrouw gemorst koffiegruis zagen opvegen om daarna de resten met een vochtig doekje op te nemen. Plots kregen de mensen van Continuum het inzicht dat je niet noodzakelijk diende te werken met reinigingsproducten en met een dweil die je elke keer opnieuw moest schoonmaken. Je kon de dweil ook telkens vervangen. De Swiffer was geboren.

Vaak starten we bij het zoeken naar innovatieve producten of diensten vanuit de vorige versie. Goed observeren waar gebruikers zelf reeds oplossingen hebben gevonden voor een probleem, kan je opeens op een andere piste plaatsen. Met andere woorden, als je er met je neus op zit, zoals de chemici van Procter & Gamble dient de oplossing zich vaak niet aan.

Het smokkeluurtje bij 3M

Het is ook belangrijk in een organisatie om niet-productieve activiteiten deel uit te laten maken van het werk in plaats van voortdurende concentratie af te dwingen. Bij 3M noemen ze dat het smokkeluurtje: iedere collega mag 15% van zijn tijd besteden aan nieuwe ideeën. En dat het werkt bij 3M tonen de talloze innovaties die ze in de loop van de geschiedenis op hun naam schreven. Waarom is die ontspannen gemoedstoestand zo bevorderlijk voor creatieve inzichten? Wanneer onze geest ontspannen is – wanneer alfagolven door onze hersenen kabbelen – zijn we meer geneigd om de schijnwerper van onze aandacht naar binnen te richten. Dan komen we meer tot vergezochte associaties vanuit de rechterhersenhelft (zelf ben ik niet eens met de vermelding van de hersenhelft; wat ik lees van diverse onderzoekers, is dat we beter niet van een linker- en rechter hersenhelft spreken. Waar het precies in de hersenen plaats vindt is, wat mij betreft, irrelevant). Als we ons daarentegen verwoed concentreren, is onze aandacht doorgaans naar buiten gericht en op de bijzonderheden van het probleem dat we aan het oplossen zijn, aldus Lehrer. Pas als we afgeleid zijn, kunnen we het zachte stemmetje in ons achterhoofd horen dat ons vertelt over het inzicht. De antwoorden waren er altijd al, we waren alleen niet aan het luisteren. Soms helpt het om stil te staan bij irrelevante informatie, om alle losse associaties in de verre uithoeken van de hersenen af te luisteren, zegt de auteur.

Over het muurtje kijken

De enige voorwaarde voor de smokkeltijd die men bij 3M stelt, is dat de medewerkers hun ideeën delen met collega’s. Dat is een tweede verklaring voor het succes van 3M: door uitwisseling van ideeën ontstaat ‘conceptual blending’, het combineren van ideeën, zeker als dit gebeurt tussen mensen met een verschillende (technische) achtergrond. Het vermogen om afzonderlijke ideeën in onze geest naast elkaar te laten bestaan, zegt Lehrer, is een fundamenteel instrument van creativiteit. Inzichten komen vaak voor uit schijnbaar ongerelateerde gedachten. Onze zintuigen en onze ervaring verschaffen ons het vermogen om het materiaal in onze hersenen om te vormen, uit te breiden, af te zwakken of te herschikken. Zo gebruikten broers Wright hun kennis over het maken van fietsen om een vliegtuig te construeren; Johannes Gutenberg was oorspronkelijk een wijnperser en Henry Ford ontdekte zijn automatische productielijn door in een slachterij de dieren automatisch te zien ‘demonteren’. Bij 3M zorgen ze voor nog meer horizontale uitwisseling door medewerkers regelmatig van de ene naar de andere afdeling te verhuizen;

Dionysos en Apollo

Als je door aan iets anders te denken, plots een inzicht krijgt, dan is dat meestal niet af. Dat nieuwe idee – die 30 seconden durende uitbarsting van gamma golven – moet verfijnd worden. Dat werk is zelden leuk maar wel essentieel. Lehrer noemt dit de twee gedrevenheden. De dionysische gedrevenheid waarbij we het onbewuste omhelzen en de chaos accepteren, kan zorgen voor doorbraken en verrassende inzichten. Dit wordt ook divergent denken genoemd. Onverwachte ideeën zijn nodig als de logica niet werkt.

Het is de Apolinarische kunstenaar die probeert de aldus gecreëerde chaos op te helderen en de ideeën ook verder uitwerkt. Dit vergt nauwlettende aandacht en veel kritisch denken. Bij dit convergent denken draait het om analyse en aandacht. Op dat moment concentreren we ons op de benodigde informatie en vullen onze hoofden met relevante gedachten. We hebben dan ook het vermogen en de discipline nodig om ons vast te bijten in een probleem tot het zich over geeft. Creativiteit is dus een werkwoord, aldus Milton Glaser, een heel tijdrovend werkwoord. Als je een idee in je hoofd hebt en je wil het realiseren, zal het vaak een langdurig en moeizaam proces zijn.

Improvisatie vergt voorbereiding

Om optimaal gebruik te kunnen maken van je creativiteit heb je een arsenaal aan patronen nodig in de gereedschapskist van je hersenen. Bij jazzmuzikanten zijn dat heel veel akkoorden en noten die eindeloos geoefend zijn en er nadien als het ware onvoorbereid uitkomen. Bij schrijvers gaat dat over een eindeloos vocabularium dat ze zich in verloop van tijd eigen maken en waar dan als het ware onbewust kan uit gekozen worden. Pas als men zich hierover geen zorgen meer hoeft te maken en de machinatie van de hersenschors na hard werken en oefenen een feit is, kan er geïmproviseerd worden. Volgens muzikant Yo-Yo Ma is de beste manier van spelen als je volledig over je onbewuste kunt beschikken maar toch nog een beetje bewust bent. Zoals je ’s ochtends in bed ligt. Half slapend en zo luisterend naar wat het onbewuste ons vertelt. Door je echter te veel zorgen te maken of je een fout zult maken, leg je dit belangrijke proces lam. De inwendige stem die zegt dat je iets niet moet doen, is de stem die de improvisatie om zeep helpt. Het is dus belangrijk om het onderdrukken van handelen, waar velen onder ons in bedreven zijn, om te keren en onze controle los te laten zodat we optimaal gebruik maken van onze creativiteit.

Maak gebruik van de buitenstaander

Jonah Lehrer gelooft in het binnenbrengen van de buitenstaander. Iemand in de marge van het vakgebied die nieuwe ideeën introduceert in een branche vol patronen en gewoontes. Vaak is minder kennis belangrijk om een probleem te kunnen oplossen. Als je er te diep in zit, ga je oplossingen afschieten omdat je er problemen mee voorziet en omdat je weet dat een soortgelijke oplossing in het verleden ook niet werkte. Daarom vinden ook jongeren meer uit, zegt Lehrer. Omdat ze minder weten. Creativiteit neemt niet toe met de ervaring, tenzij je jezelf telkens scherp houdt. De outsiderscreativiteit is geen levensfase, het is een instelling. Sommigen doen dit door een nieuwe baan te nemen, anderen verdiepen zich in vreemde nieuwe vakgebieden of besteden hun tijd aan verwarrende problemen. Een van de meest verbazingwekkende manieren om een outsidersperspectief te cultiveren is om te reizen en om weg te gaan van de plaatsen waar we de meeste tijd doorbrengen. De aanraking met andere culturen zorgt dat mensen het besef krijgen dat er meerdere manieren zijn om de wereld te interpreteren. Het blijkt ook dat, als we fysiek in de buurt zijn van onze problemen en uitdagingen, ons denken aan banden wordt gelegd en we een meer beperkte reeks associaties bedenken. Jonah Lehrer besteedt ook een hoofdstuk aan stedelijke wrijving omdat in een grote stad heel veel culturen dicht op elkaar wonen wat een smeltkroes van inspiratie en creativiteit tot gevolg heeft.

Je kan ook je eigen buitenstaander worden door afstand te nemen. Bijvoorbeeld door je eigen werk een tijd weg te leggen. Een project, een blog, een boek, een presentatie voldoende lang opzijschuiven en daarna opnieuw met frisse ogen bekijken, zorgt dat je het plaatje weer helder ziet.

Het belang van sociale intimiteit

Soms is een creatief probleem zo ingewikkeld dat mensen hun verbeeldingskracht moeten bundelen. Als een juiste mix van mensen samenkomt en op de juiste manier samenwerkt, kan er magie ontstaan. Gezien de complexe problemen in onze maatschappij en bedrijven, wordt groepscreativiteit steeds belangrijker. Volgens Lehrer wordt het succes hiervan bepaald door het sociale intimiteit. Als er te weinig sociale intimiteit is (men kent elkaar niet), dan is er weinig horizontale uitwisseling en ontstaat er geen hecht team. Als er daarentegen te veel sociale intimiteit is, dan kent iedereen elkaar goed en worden vaak de gekende paden opnieuw bewandeld. Het meest succes boek je met een groep met gemiddelde intimiteit. Bedrijven zoals Pixar zorgen via hun architectuur en de fysieke plaats van kantine en toiletten dat mensen elkaar meer tegenkomen zodanig dat de kans op toevallige botsingen fel verhoogt. Verzamelpunten als koffiecorners zijn daarom cruciaal. Het blijkt dat de best presterende medewerkers die met de meest bruikbare ideeën komen telkens diegene zijn die het meest gesprekken voeren en over het beste netwerk beschikken.

Brainstormen werkt niet

Keith Sawyer, een psycholoog aan de universiteit van Washington vat het onderzoek hierover samen: tientallen jaren van onderzoek hebben aangetoond dat groepen die brainstormen op veel minder ideeën komt dan als hetzelfde aantal mensen alleen werkt en later hun ideeën uitwisselt. Jonah Lehrer gaat nog verder en zegt dat er maar één probleem is met brainstormen: het werkt niet. Volgens hem is uitstel van oordeel, een van de vaardigheden die bij brainstormen aan bod komt, de dooddoener. Om een goed idee te realiseren is er ook veel kritiek en discussie nodig. Na hem eerst het proces van divergentie en convergentie te hebben horen uitleggen via Dionysos en Apollo, is het raar dat hij deze denkwijze bij brainstormen niet lijkt te volgen. Volgens zijn definitie van brainstormen is deze beperkt tot de divergentiefase. Mensen komen samen en beginnen dan allemaal samen ideeën te bedenken en te roepen. Natuurlijk werkt dit niet. Terwijl een goede brainstormsessie veel voorbereiding vergt, er heel veel interactie tot stand gebracht wordt en zowel divergent als convergent denken aan bod komt, zoals ik al eerder schreef in deze blog.

Jammer dat er diverse mensen zijn die de ‘mythe van het brainstormen’ van Jonah Lehrer hebben overgenomen, zonder voldoende andere bronnen te hebben geraadpleegd. Op het Creativity World Forum maakte Debra Kaye net dezelfde fout door te stellen dat brainstormen niet werkt, eveneens zonder eerst haar definitie van brainstormen toe te lichten. Omdat het provocerend was wat ze zei, werd ze door het creatieve publiek op applaus onthaald dat daarmee niet besefte dat het zich in de eigen voet schoot.

Creatieve cultuur

Tot slot pleit Jonah Lehrer ook voor een samenleving waarin creatief talent gemakkelijk ‘geproduceerd’ wordt. Terecht merkt hij op dat het onderwijs hier een zeer grote rol in kan spelen. Daarnaast pleit hij ook voor een cultuur waarin creativiteit goed kan gedijen. Waar mensen aangemoedigd worden om risico te nemen en om iets nieuws te proberen. Waar falen goed staat op je C.V., waar er veel verscheidenheid in de interactie tussen mensen. Volgens Lehrer worden er door immigranten twee keer zoveel patenten gecreëerd dan door niet migranten. Ik vind dat hij in zijn boek wel een beetje te veel de link legt tussen creativiteit en het aantal patenten. Alsof er geen andere manieren zijn om uiting te geven aan onze creativiteit.